Bóng chuyền nữ Việt Nam sa sút: khi phụ công trở thành van xả

Ở vòng hai SEA V.Cup, tôi bấm lại băng hình ba lần chỉ để xem đúng một tình huống: bóng được đưa lên vị trí số 4, khối chắn đối phương đã đứng chờ sẵn trước khi tay đập kịp tiếp xúc bóng. Một lần thì gọi là pha phòng ngự hay của đối thủ. Cả set thì gọi là vấn đề.

Thứ khiến tôi dừng lại không phải pha chắn đó, mà là bảng điểm cuối giải. Người ghi điểm nhiều nhất của tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam nằm trong nhóm phụ công — Bích Thủy. Trong hệ thống tấn công nhanh kiểu châu Á, một phụ công ghi điểm nhiều không phải tin vui. Đó là triệu chứng.

Khi phụ công phải gánh điểm, nghĩa là hai biên đã bị khóa.

Năm qua, tuyển nữ Việt Nam đi qua bốn đấu trường và không đấu trường nào giữ được mốc cũ. AVC Cup: hạng ba, không vào chung kết, chấm dứt chuỗi ba năm vô địch. SEA V.Cup: vượt vòng một, thua 0-3 ở vòng hai. Giải vô địch châu Á: đúng một trận thắng. Asiad: hạng bảy, trong khi mục tiêu được đặt ra là top 4.

Song song với kết quả là một làn sóng vắng mặt. Nguyễn Thị Trinh nghỉ vì lý do gia đình. Hoàng Thị Kiều Trinh chấn thương. Vi Thị Như Quỳnh rời đội vì lý do cá nhân. Nguyễn Thị Uyên chấn thương nặng. Bốn trụ cột, bốn lý do khác nhau, cùng một hệ quả: không có bộ khung nào ổn định trong suốt cả năm.

Ở giữa tâm bão là Trần Thị Thanh Thúy. Cô đá cho Gunma Green Wings tại Nhật Bản, về nước khoác áo VTV Bình Điền Long An, rồi từ tháng 1 lên tuyển đánh bốn giải liên tiếp. Tại Asiad, cô ghi 36 điểm với hiệu suất được đánh giá là thấp.

Đọc tới đây, phần lớn khán giả dừng ở kết luận quen thuộc: đội sa sút. Tôi muốn đi chậm hơn một nhịp, vì có hai câu hỏi hoàn toàn khác nhau đang bị trộn vào nhau. Câu thứ nhất: kết quả có tệ đi không? Câu thứ hai: vì sao nó tệ đi? Câu đầu có câu trả lời rõ ràng. Câu sau thì không.

Phân tích cấu trúc: sự đảo ngược vai trò của vị trí số 3

Trong một hệ thống nhanh kiểu châu Á vận hành đúng, phụ công là mối đe dọa dùng để giải phóng hai biên. Đối phương phải tôn trọng đường bóng số 3, kéo chắn giữa vào, và khi đó chủ công ở vị trí 4 có khoảng trống một chắn, đối chuyền ở vị trí 2 có góc chéo. Phụ công không cần ghi nhiều điểm. Phụ công cần khiến người ta phải đề phòng.

Ở tuyển nữ Việt Nam năm qua, trật tự đó bị lật. Vị trí 2 và vị trí 4 liên tục gặp chắn, buộc bóng phải dồn lên số 3 với tần suất bất thường, tới mức phụ công trở thành một trong những tay đập ghi điểm nhiều nhất đội. Phụ công từ chỗ là mồi nhử biến thành van xả. Đó là dấu hiệu đứt gãy kết nối giữa chuyền hai và hai biên, chứ không phải một phương án tấn công mới.

Từ đây, tôi tách vấn đề thành hai lớp.

Lớp thứ nhất là chất lượng đường chuyền một. Muốn chạy biến hóa, đội phải có bước một đủ tốt để chuyền hai được tự do lựa chọn. Khi bước một lệch khỏi vùng lý tưởng, chuyền hai bị ép vào ít lựa chọn, và cả hệ thống tấn công bị nén lại thành những đường bóng dễ đoán. Tôi không có số liệu đỡ bước một trong tay để khẳng định điều này, nhưng tần suất bóng lên số 3 là một chỉ dấu gián tiếp khá mạnh.

Lớp thứ hai là mô thức phân phối của chuyền hai. Một chuyền hai bị bắt bài không hẳn vì kém, mà vì đối phương đã đọc xong. Khả năng điều phối được mô tả là thiếu ổn định của Kim Thoa nằm đúng vào lớp này. Khi phân phối bóng trở thành quy luật, hàng chắn đối phương không cần phản ứng, chỉ cần đứng đợi.

Vị trí 4 bị chắn liên tục không phải vấn đề sức mạnh. Nó là vấn đề nhịp độ và tính dễ đoán.

Một tay đập bị chắn hai lần trong trận có thể là do chắn tốt. Bị chắn cả set thường là do bóng đến chậm, tay đập tiếp xúc ở thế đã bị chặn sẵn. Chắn đôi trong bóng chuyền nữ châu Á hình thành trong khoảng một giây rưỡi tới hai giây. Muốn phá nó, đội phải rút ngắn thời gian bóng bay từ tay chuyền hai tới tay đập, hoặc phải tạo góc tiếp cận khác. Cả hai việc đó đều bắt đầu từ bước một.

Chưa hết. Còn một chi tiết ít được nói tới: tuyển Việt Nam năm qua không có đối chuyền tự nhiên. Chuỗi thay người ở vị trí số 2 gồm Đoàn Thị Xuân, Thanh Thúy và Nguyễn Thị Uyên — tức là dùng chủ công đánh trái vai. Đây không phải một sự dịch chuyển trung tính. Đối chuyền có góc lấy đà khác, nhịp tiếp cận khác, và cặp chắn phải đối đầu cũng khác. Đưa một chủ công sang đó thường kéo theo hai hệ quả cùng lúc: hiệu suất tấn công giảm, và khả năng chắn ở biên phải yếu đi. Biên phải yếu lại đẩy đối phương đánh nhiều hơn vào đó, và vòng xoáy khép kín.

Điểm đáng lưu ý về dữ liệu: toàn bộ bài toán kết quả có số, còn toàn bộ bài toán hiệu suất thì không.

Tôi có bốn mốc kết quả rõ ràng, trải trên bốn đấu trường, tất cả đều thấp hơn chuẩn cũ. Đó là dữ liệu mạnh, đa nguồn, và không thể tranh cãi. Nhưng ở tầng hiệu suất, thứ duy nhất tôi có là 36 điểm của Thanh Thúy với mô tả hiệu suất thấp — không có mẫu số, không có số lần đập, không có tỷ lệ chắn mỗi set, không có tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo, không có tỷ lệ phát bóng ăn điểm trên lỗi.

Dữ liệu không nói dối, nhưng nó chỉ trả lời đúng câu mình hỏi. Nếu câu hỏi là “Thanh Thúy có đánh tệ không?”, 36 điểm hiệu suất thấp sẽ dẫn tới một kết luận về cá nhân. Nếu câu hỏi là “Thanh Thúy nhận được bao nhiêu đường bóng chất lượng?”, câu trả lời có thể nằm ở chỗ khác hoàn toàn: ở bước một, ở nhịp chuyền hai, ở việc cô phải đánh từ những tình huống ngoài hệ thống.

Và đây là chỗ dữ liệu cần được đọc kèm bối cảnh con người. Lịch thi đấu của Thanh Thúy trong năm: giải câu lạc bộ Nhật Bản, giải quốc nội trong màu áo VTV Bình Điền Long An, rồi bốn giải tuyển quốc gia liên tiếp từ tháng 1. Đó là lịch quá tải điển hình của một nền bóng chuyền nhỏ với một ngôi sao. Hiệu suất giảm trong điều kiện đó là hệ quả logic, không phải bí ẩn.

Mẫu thất bại có hai cực, và cực thứ hai mới đáng lo

Nhìn vào danh sách thua, có thể chia làm hai nhóm. Nhóm dự đoán được: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc. Nhóm không dự đoán được: Indonesia hai lần, Philippines, Kazakhstan. Nhóm thứ nhất nói về khoảng cách đẳng cấp, thứ vốn đã tồn tại. Nhóm thứ hai nói về điều gì đó mới.

Mất bóng không giết bạn. Chỗ bạn mất bóng mới giết bạn. Thua Indonesia ở một giải khu vực không đau bằng việc thua họ hai lần trong cùng một chu kỳ, vì lần thứ hai xác nhận rằng lần thứ nhất không phải tai nạn.

Trong nội bộ đội, một chỉ dấu khác cũng đáng chú ý: nhóm kỳ cựu gồm Kim Thoa, Bích Thủy, Khánh Đang gần như không ai đạt phong độ đỉnh vào cùng một thời điểm. Với một đội bóng chuyền nữ, đỉnh phong độ lệch nhau giữa các trụ cột là vấn đề quản lý thể lực và lịch thi đấu, chứ không phải vấn đề tinh thần.

Mọi đội bóng đều có một vân tay. Tôi mất vài trăm trận để đọc được nó, và vân tay của tuyển nữ Việt Nam trong năm qua là vân tay của một đội đang chơi bằng phương án dự phòng trong phần lớn thời gian.

Góc nhìn ngược: thất bại đau nhất không phải Asiad hạng 7

Nếu chỉ được chọn một kết quả để gọi là tổn thất chiến lược, tôi không chọn Asiad. Tôi chọn AVC Cup.

Lý do rất thực dụng. Asiad hạng 7 là thất bại trước những đội mạnh hơn, ở một sân chơi mà tuyển Việt Nam vốn không nằm trong nhóm huy chương. AVC Cup thì khác: đó là nơi đội đã xây được vị thế vô địch ba năm liền. Mất ngôi ở chính sân chơi quen thuộc của mình tệ hơn nhiều so với việc thua một đội mạnh ở sân chơi lớn hơn, bởi nó bào mòn cả điểm xếp hạng lẫn niềm tin nội bộ.

Cũng cần nói thẳng một điều mà dư luận thường bỏ qua: Indonesia và Philippines đã tiến bộ thật. Phần nào đó, đây là suy giảm tương đối, không thuần túy tuyệt đối. Nhưng suy giảm tương đối vẫn là suy giảm khi bạn đang giữ vị trí số hai Đông Nam Á sau Thái Lan. Và nó nguy hiểm hơn theo một nghĩa: đối thủ tiến bộ thì khó lùi, còn bạn thì có thể.

Điểm mù ở đây nằm ở chỗ đội không tự chẩn đoán được mình yếu ở đâu trong bao lâu. Bốn giải, bốn mức kết quả khác nhau, nhưng cùng một dạng lỗi lặp lại. Khi một vấn đề kỹ thuật lặp lại qua nhiều giải mà không được xử lý, trách nhiệm không còn thuộc về cá nhân cầu thủ.

Tôi không đổ hết cho huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt. Khả năng điều chỉnh trong trận là điểm bị chất vấn nhiều nhất, và nó có cơ sở quan sát được: các trận thua trước đối thủ ngang tầm thường đi kèm việc không thay đổi được nhịp trận đấu. Nhưng đặt một huấn luyện viên vào tình huống mất bốn trụ cột, không có đối chuyền tự nhiên, và ngôi sao số một kiệt sức, thì phạm vi điều chỉnh thực tế rất hẹp.

Điều đáng theo dõi ở mùa tới

Ba chỉ dấu sẽ nói rõ đây là một năm lùi hay một chu kỳ đi xuống. Thứ nhất, hiệu suất tấn công ở vị trí 4 — nếu hai biên trở lại ghi điểm đều, vấn đề nằm ở nhân sự; nếu vẫn bị chắn, vấn đề nằm ở hệ thống. Thứ hai, số phút thi đấu của Thanh Thúy — cách ban huấn luyện quản lý tải trọng của cô sẽ cho biết họ đã rút được bài học hay chưa. Thứ ba, sự trở lại của những người vắng mặt.

Nếu mùa tới mọi trụ cột đều trở lại, mà bóng vẫn bị chắn ở vị trí 4 y như cũ, thì câu trả lời đã rõ: vấn đề chưa bao giờ nằm ở con người.